Dyfed Rhys Morgan, cyfranogwr KESS 2, yn siarad am ei waith ymchwil ar Radio Cymru

Dyfed Morgan

Dyfed Rhys Morgan

Ar Ddydd Gwener 11 Medi 2020 fe gafwyd Dyfed Rhys Morgan, un o fyfyrwyr KESS 2 o Brifysgol Bangor, gyfweliad gyda Aled Hughes ar Radio Cymru ynglŷn a’i waith ymchwil gyda bragdai bach yng Nghymru. Mae modd gwrando eto ar y sgwrs trwy ddilyn y linc yma (cychwyn o 1 awr 14 munud). https://www.bbc.co.uk/sounds/play/m000mdgb

Gallwch ddarllen trawsgrifiad o’r sgwrs ddiddorol hon isod:

[Mae’r eitem hon yn dilyn sgwrs ar y sioe rhwng Aled Hughes a Phil o fragdy Twt Lol ynglŷn a bragdai bach a gwerth bragu cwrw tra’n defnyddio’r Gymraeg i’w gwneud yn wahanol o fewn y diwydiant cwrw crefft]

Aled: Croeso ata ni Dyfed,

Dyfed: Bore da Aled,

Bore da. Wyt ti’n gwneud astudiaeth PhD, ti’n mynd am ddoethuriaeth yn y maes yma o fragdai bach ydwyt?

Yndw, dwi’n edrych ar wahanol elfennau o gynaliadwyedd o fewn y diwydiant cwrw crefft yn Nghymru.

Ti’n sôn am gynaliadwyedd, hynny ydi sut mae nhw’n gweithio fel busnesau a sut mae nhw’n cyfrannu yn lleol i’r economi ag ati?

Ia, wel dau agwedd o gynaliadwyedd mwy na dim, sef agwedd cymunedol a wedyn
ôl traed amgylcheddol nhw. Fel oedd Phil yn ddweud, mae nhw’n hanfodol o bwysig oherwydd economi lleol, mae nhw’n cefnogi pobol lleol, mae’r arian yn cael ei wario yn lleol ag mae nhw’n denu lot o dwristiaeth bwyd a diod i’r ardal. Maent yn aml yn agor eu bragdai ar benwythnosau fel y bod pobol yn gallu dod yna i drio’r cynnyrch a hynny yw’r gysylltiad agosaf gewch chi bosib hefo cynhyrchu’r cwrw yna. Mae’n siŵr bod pobol sydd yn eistedd yn y bragdai yn mwynhau y diod a mae o i gyd yn eistedd mewn tanciau tu ôl nhw a mae’r cysylltiad yna hefo’r bwyd mor agos i lle mae yn cael ei gynhyrchu.

Felly, am wn i ti ‘di dechrau drwy gwneud rhyw fath o fap neu rhyw fath o syniad faint o fragdai bach sydd ‘na erbyn hyn, oes gen ti syniad?

Do, y cam cyntaf wnes i gymryd oedd cael syniad o faint ohonyn nhw oedd yn bodoli yn Nghymru, ag oedd hyn yn 2017, ag oni wedi cyfri 87 bragdy yn Nghymru, ag oedd hyn yn cynnwys y rhai mawr rhyngwladol yn De Cymru a mae ‘na nifer o rhai rhanbarthol sydd hefo tai tafarnau. Ond o agwedd y bragwyr annibynnol wnes i gyfri 73, ond dwi’n saff mae y rhifau wedi codi ers hynny. A wedyn mi gysylltais a’r 73 ohonyn nhw i gymryd rhan yn y gwaith ymchwil yma.

Oeddet yn sôn am ôl troed a’r amgylchedd, wyt ti felly yn edrych ar y gadwyn o ddosbarthu ag ati?

Yndw, am y broses o fesur ôl traed amgylcheddol nhw dwi’n defnyddio methodoleg “life cycle assessment” a wedyn edrych ar ôl traed yn ei gyfanswm o’r gadwyn werth, o dyfu’r cynhwysion amrwd yna a phob peth sydd yn mynd i fewn i’w dyfu o; y gwrtaith, y gwaith sydd yn mynd efo’r peiriannau a wedyn trosglwyddo’r cynnyrch o’r maes unwaith mae wedi tyfu draw i gael ei brosesu fel yna hefo haidd. Mae nhw’n cael eu maltio hefo hops, mae nhw angen eu sychu ag yna dosbarthu nhw ymlaen wedyn. So mae yna elfen o drafnidiaeth i fyny o’r maes draw at y bragdy. [Wedyn] y gwaith yna sydd i gyd yn mynd ymlaen ar lawr y bragdy, faint o drydan mae nhw’n ddefnyddio, nwy, dŵr wrth gwrs, offer glanhau… popeth sydd yn mynd drwy’r bragdy. Wedyn sut mae’r bragwyr yn pecynnu y cwrw; ydi nhw’n rhoi o mewn casgen neu rhoi o mewn potel? Wedyn y trafnidiaeth o’r bragdy ymlaen i lle mae o’n cael ei werthu, fel tŷ tafarn neu mewn siop, a wedyn beth sydd yn digwydd efo’r gwastraff, ydi o mynd i ailgylchu neu ydi o’n ffeindio ei ffordd i dirlenwi neu’i losgi?

Felly, ai un o’r pethau wyt ti’n geisio ddarganfod ydi be ydi gwerth y diwydiant neu wyt ti’n mynd i grynhoi  i bwyntiau penodol?

Mae’n bosib o’r canlyniadau neu o’r data wnes i gasglu i weithio allan faint o gynnyrch sydd yn mynd i fod yn cael ei ddefnyddio. Dwi wedi edrych ar tua 10% o’r diwydiant felly mae’r pennod yna eto i’w ysgrifennu. Ond eto mae’n siŵr wnâi edrych ar faint ydi gwerth y cynhwysion amrwd ‘na i’r diwydiant yn Nghymru. Mae yna rhywfaint o haidd yn cael ei dyfu yn De Cymru ond mae o i gyd yn cael ei symud i ardaloedd yn Lloegr i’w brosesu, fel maltio. Does ‘na ddim unlle dwi’n wybod amdano sydd yn maltio yr haidd yng Nghymru. A hops wedyn, fel oedd Phil yn ddweud, mae rheini yn trafaelio yn bellach na unrhyw gynnyrch arall. Mae ‘na lot ohonynt, fel y bragdai bychan yma, yn trio gwahaniaethu ei hunain o’r bragdai eraill. Mae nhw’n experimentio hefo gwahanol hops ag mae hyn yn dibynnu ar rhai sydd yn dod o ardaloedd yr Unol Daleithiau a Awstralia a Seland Newydd hefo’r hops ‘ma sydd yn rhoi yr arogl ag y blas “tropical” fel oedd Phil yn ei ddweud.

Ia, fel oeddwn yn sôn mae o yn waith diddorol ag yn faes diddorol, a Dyfed pob lwc efo’r gwaith. Mae rhaid imi ofyn yn sydyn, dwi’n gwybod na cefndir peirianneg sydd gen ti. Mi oeddet ti’n hyfforddi i fod yn drydanwr, be oedd hi, eistedd hefo peint trwy pnawn a mynd, “Os gwn i be ydi’r hanes?” – Sut ddechreuodd o?

Dwi ers erioed wedi cael diddordeb yn y diwydiant, ag oni’n gwneud cwrw adra. Ar ôl i mi weithio fel trydanwr am ryw 10 mlynedd ges i ddechrau gweithio mewn cwmni peirianneg yn Gaer, a wedyn rhan fwyaf o amser oni hefo nhw oni yn y bragdai mawr rhyngwladol yma ar draws Gogledd Lloegr a De Cymru. A wedyn ar ôl gweithio yn y safleoedd yma wnaeth o jest sbarcio diddordeb mewn bragdai bach a safon y cwrw, a gwerth y cynnyrch mae nhw’n wneud, ag y safon uchel yna a gymaint mor werthfawr ydyn nhw i’n economi lleol ni. Oedd o’n rywbeth oeddwn wirioneddol a diddordeb edrych i fewn i ymchwilio.

Gwych, a dyna be ti am ei wneud ynde. Diddorol iawn, iawn. Diolch am y sgwrs gyfaill, bore da Dyfed.

Diolch yn fawr.